Wersja twojej przeglądarki jest przestarzała. Zalecamy zaktualizowanie przeglądarki do najnowszej wersji.

Pomorze Gdańskie, Środkowe i Zachodnie

Skandynawia Rejon Morza Północnego- Regionalizm

Podróże po Polsce, Europie i Świecie

Aktualne recenzje publikacji

i wydarzeń - dyskusja

Różne

PARK KRAJOBRAZOWY nad J.JAMNO

 

Memoriał w sprawie utworzenia Parku Krajobrazowego nad jeziorem Jamno w woj. Zachodniopomorskim

 

 

Tereny leżące na północ od Koszalina dawno budziły uwagę etnografów ze względu na specyficzny charakter kultury ludowej, która tam się zachowała, a wielu badaczy twierdzi, że na tym terenie zachowały się najdłużej ślady słowiańskiej ludności na Pomorzu Zachodnim. Zabytki kultury ludowej Jamna, Łabusza i innych wsi leżących nad jeziorem Jamno, znajdują się rozproszone w wielu muzeach etnograficznych (Koszalin, Słupsk, Szczecin, Poznań) natomiast nie można ich oglądać na miejscu, mimo zachowanych zabytkowych zespołów architektonicznych nadających się do wykorzystania jako skansen.

Myśl zorganizowania skansenu etnograficznego na terenie Jamna lub Łabuza pojawiała się wielokrotnie, że wspomnimy propozycje prof. Dr Józefa Burszty o potrzebie tworzenia „parku etnograficznego kultury jamneńskiej˝ z roku 1976/zob.: Z problemów ratowania kultury jamneńskiej., Koszalin 1978, s.12/ czy wiele artykułów w prasie miejscowej czy też w referatach bądź komunikatach na wielu sympozjach.

Przedstawiana obecnie propozycja dotyczy parku Krajobrazowego, jest szersza, gdyż obejmuje nie tylko zabytki etnograficzne, ale również archeologiczne, historyczne i zabytki przyrody. Istotną sprawą i częścią tej propozycji jest postulat ochrony krajobrazu i program zagospodarowania terenu dla celów rekreacyjnych Koszalina.

Inicjatywa utworzenia Parku i przeprowadzenia badań tego terenu, połączona z udokumentowaniem pozostałych zabytków różnego typu – pochodzi od ówczesnego przewodniczącego TONZ w Koszalinie Romana Bielaka. Zaprosił on do współpracy studentów Koła Naukowego historyków Uniwersytetu Gdańskiego, którego naukowym opiekunem był doc. Dr hab. Stanisław Mielczarski.

A. Cele utworzenia Parku Narodowego

1.      Pierwszym celem utworzenia PK jest zachowanie i ochrona:

a)       środowiska naturalnego, obszaru niezwykle zróżnicowanego pod względem krajobrazów i obejmującego liczne siedliska rzadkich gatunków fauny i flory;

b)      Zabytków archeologicznych, etnograficznych i historycznych zachowanych w zespołach historycznie ukształtowanych i stanowiących historyczną dokumentację dziejów Pomorza Środkowego;

2.      Drugim celem jest przeprowadzenie kompleksowych badań naukowych nad kształtowaniem się krajobrazu naturalnego i kulturowego w przeszłości i dobie obecnej. Ze względu na wyjątkowe walory poznawcze i brak takich badań w przeszłości, wydzielenie tego obszaru dla prowadzenia badań jest konieczne.

3.      Trzecim celem jest zapewnienie mieszkańcom Koszalina terenów rekreacyjnych położonych w bezpośrednim sąsiedztwie miasta i wolnych od zanieczyszczeń przemysłowych. Park krajobrazowy pełniłby rolę terenów sportowych i rekreacyjnych nie tylko dla mieszkańców Koszalina ale również dla przyjezdnych wczasowiczów i turystów.

 

B. Teren Parku Krajobrazowego

Park Krajobrazowy nad jeziorem Jamno obejmowałby jezioro Jamno i bezpośrednią okolicę. Północną granicą byłby brzeg morza, zachodnią – linia kolejowa Mielno-Koszalin, południowa granica miasta i szosa Koszalin-Sianów. Granica wschodnia biegłaby od sianowa do jeziora Bukowo obejmując wsie Skibno, Sucha Koszalińska i Iwięcino.

Administracyjnie teren Parku byłby wydzielony z gmin Mielno, Sianów i miasta Koszalina.

Teren parku dzieli się na trzy części osadnicze, różniące się charakterem i pełnionymi funkcjami.

Ośrodkiem części zachodniej jest Mielno, miejscowość letniskowa i siedziba Urzędu Gminnego, w części wschodniej – Osieki Koszalińskie, miejsce plenerów artystycznych, natomiast w południowej części centralne miejsce zajmuje Jamno – miejscowość o najbogatszej historii.

Podziały wewnętrzne wyznaczają dopływy Jamna; Dzierżęcinka i Unieść, która stanowiła granice regionów od czasów średniowiecza.

 

C. Charakterystyka obiektów zabytkowych

 

Na wyznaczonym terenie znajduje się wiele zabytków.

1.      Architektury: kościoły gotyckie w Mielnie, Jamnie, Suchej, Osiekach, Iwięcinie i ruiny kościoła w Strzeżenicach; dwory: w Mielnie, Osiekach i ruiny pałacu w Suchej; budownictwo wiejskie wymaga szczegółowej inwentaryzacji i szybkich zabiegów konserwatorskich. Szczególne znaczenie mają zabytkowe zagrody w Łabuszu, Jamnie, Osiekach, Iwięcinie i pojedyncze zabudowania w innych wsiach. Pilnej inwentaryzacji i utworzenia pamiątkowego lapidarium wymaga stary, bardzo zdewastowany cmentarz w Jamnie (liczne zachowane w całości zdobne płyty nagrobne). Potrzebne jest możliwie pilne zinwentaryzowanie i ewentualny wykup niszczejących pozostałości znajdujących się w rękach prywatnych elementów drewnianej  jamieńskiej architektury zagrodowej.

2.      Archeologiczne: grodziska w Mielnie, Mielenku, wały obronno – komunikacyjne w Mielnie i Mielenku długości ok. 1,5 km, porty i przystanie wczesnośredniowieczne na dzisiejszym i dawnym obszarze jeziora Jamno w kierunku zachodnim (teren Mielenka) i inne pozostałości po słowiańskiej i normańskiej żegludze średniowiecznej na tym terenie; kurhany w Jamnie i suchej, cmentarzysko i ośrodek kultowy na Chełmskiej Górze;

3.      Historyczne: inskrypcje na budowlach, dzwonach, cmentarzach, młyn wodny z XIX wieku. W Jamnie, system melioracyjny rzeki Unieść, porty i przystanie w Mielnie, Łabuszu, układy osadnicze: owalnice (Jamno, Łabusz), parki zabytkowe w Mielnie i Osiekach.

4.      Przyrodniczych, które wymagają szczegółowej inwentaryzacji, przykładowo: Piastowski dąb w suchej;

5.      Geograficzne: na wyznaczonym terenie zachowała się stosunkowo czytelna sieć drożna z okresu średniowiecza, która wymaga prowadzenia szczegółowych badań geograficzno – historycznych i archeologicznych.

 

D. Program ochrony Parku Krajobrazowego

 

Ochrona dóbr kultury w Parku Krajobrazowym winna być rozumiana w szerokim zakresie tego pojęcia. Mamy tam bowiem wytwory pracy ludzkiej, dzieła artystów ludowych i narzędzi pracy, mamy układy przestrzenne uformowane w ciągu stuleci i założenia parkowe kształtowane w określonych warunkach historycznych. Ważnym składnikiem Parku jest sam krajobraz o niepowtarzalnych wartościach estetycznych i ekologicznych, który może i powinien być chroniony, wzbogacany i wykorzystywany dla potrzeb ludzi.

1.      Pierwsze działania ochronne winny być dokonane w sferze prawnej przez wydzielenie terytorium P.K. i objęcie go ochroną prawną. Chodzi tu przede wszystkim o zabezpieczenie tego obszaru przed żywiołowym procesem zabudowy, szczególnie brzegów jeziora, przed lokalizowaniem przemysłu czy budownictwa o nieproporcjonalnej skali wielkości. Ochrona prawna powinna obejmować poszczególne zabytki, ale również zespoły zabytkowe w postaci zagród lub planów wsi. W ramach tych działań powinny być wydzielone na terenie parku rezerwaty przyrodnicze i skanseny jako obszar szczególnej ochrony.

2.      Drugim problemem w zakresie ochrony przyrody i dóbr kultury na terenie P.K. jest odwrócenie procesów zanieczyszczania jeziora Jamno ściekami przemysłowymi i komunalnymi z Koszalina i Sianowa. Wykonanie oczyszczalni i odprowadzenie ich do morza (jeśli pozwolą na to obecne przepisy UE) z pominięciem jeziora Jamno pozwoliłoby na rewaloryzację tego zbiornika wodnego i wykorzystanie dla celów rekreacyjnych / sportów wodnych, turystyki wodnej, wędkarstwa/. Obecnie ścieki spływające Dzierżęcinką z Koszalina i Unieścią z Sianowa wykluczają możliwość wykorzystywania terenów nawodnych dla celów rekreacyjnych i doprowadziły już do zaniku życia biologicznego w Jamnie, przynajmniej w części przydennej. Biorąc pod uwagę istnienie miejscowości wczasowych nad jeziorem Jamno / Mielno, Łazy, Czajcze, Unieść/ należałoby powyższy problem traktować jako pilny i niezależny nawet od tworzenia P.K.

3.      Szczególnie bogaty program działań konserwatorskich powinien objąć architekturę ludową, która ulega szybkiej dewastacji. Porównanie dawniejszej inwentaryzacji ze stanem obecnym wykazuje, że problem zachowania drewnianego budownictwa wiejskiego w Jamnie i Łabuszu może w krótkim czasie stać się nieaktualny. Konieczna jest w pierwszym rzędzie szczegółowa inwentaryzacja poparta dokumentacją fotogrametryczną wykonaną przez fachowe ekipy architektów. Następnie należy dokonać podziału zadań pomiędzy poszczególnych użytkowników, obecnych i potencjalnych, stworzyć przy tym warunki umożliwiające renowacje zabytkowych obiektów przez dotychczasowych właścicieli. W niektórych przypadkach należy podejmować decyzje o przeniesieniu zagrożonych budynków do skansenów etnograficznych.

4.      Ochrona zabytków ruchomych będzie wymagała ich koncentracji w muzeach i skansenach, które winny być zlokalizowane na terenie P.K. Kultura jamneńska jest na tyle znana i charakterystyczna, że wymaga odpowiedniej ekspozycji i to na miejscu swego powstania. Warto zwrócić uwagę na to, że wiele ciekawych przykładów budownictwa wiejskiego znajduje się poza terenem Parku i trzeba by je również włączyć do skansenu, przykładowo – chaty rybackie z dąbków. Proponuje się zorganizowanie skansenu etnograficznego „in situ˝ w Łabuszu, skansenu archeologicznego w Mielnie i ewentualnie muzeum historycznego w Jamnie / młyn wodny – obecnie własność prywatna/.

5.      Ochrona zabytków przyrody stanowi odrębny problem, ale nie powinien on być wyłączony z ogólnej problematyki ochrony Parku. Być może flora i fauna jeziora Jamno będzie wymagała powołania muzeum przyrodniczego, które najlepiej byłoby zlokalizowane w Osiekach. Rezerwaty przyrody powinny powstawać w miejscach występowania zespołów rzadkiej roślinności i fauny. Można zaproponować rezerwat wydmowy /wydmy ruchome, mikołajek/, rezerwat Las Bukowy nad dzierżęcinką i stary klif morski nad Jamnem.

 

E. Program badań naukowych

 

Teren Parku Narodowego powinien być terenem kompleksowych badań naukowych tak w zakresie nauk przyrodniczych jak i społecznych.

1.      W naukach przyrodniczych problematykę badawczą będzie można po sporządzeniu bardziej szczegółowej inwentaryzacji występujących na tym terenie gatunków. Niezależnie od jej wyników można badania postulować szeroko płaszczyznowe badania ekologiczne i to rozpoczęte od zaraz, tak aby można było uchwycić i w pewnym stopniu kierować przemianami, jakie będą zachodziły w trakcie oczyszczania jeziora po skierowaniu ścieków w inną stronę.

2.      W naukach historycznych zrobiono już wiele, ale wiele problemów czeka na szczegółowe badania i weryfikacje badań dawniejszych. Warto podkreślić poważne zainteresowanie tym regionem w nauce niemieckiej, czego dowodem mogą być monografie historyczno – etnograficzne Jamna i Mielna napisane przez Ritę Scheller oraz liczne artykuły w czasopismach niemieckich.

Do najważniejszych problemów badawczych na terenie P.K. należą:

- substrat słowiański w kulturze jamieńskiej,

- kolonizacja obca i jej znaczenie dla kultury Jamna,

- funkcje portowe jeziora Jamno w przeszłości,

- wczesnośredniowieczny port w Mielnie,

- rozwój wielkiej własności na terenie Parku, geneza folwarków i stosunki społeczno-ekonomiczne w okresie feudalizmu,

- związki Jamna z Koszalinem, ośrodki kultu i ich zasięg, uwłaszczenie chłopów we wsiach miejskich,

- osadnictwo polskie po roku 1945,

- monograficzne opracowanie poszczególnych miejscowości.

 

3.      Szereg problemów geograficzno-historycznych może być przedmiotem specjalnych badań:

- rekonstrukcja pierwotnej linii brzegowej morza i jeziora,

- rekonstrukcja średniowiecznego osadnictwa i sieci drożnej,

- granice własnościowe i administracyjne na terenie Parku,

- rozwój melioracji w rejonie jeziora Jamno,

- rozwój demograficzny wsi na terenie Parku.

 

4.      Etnografia najwięcej dotychczas powiedziała na temat specyficznej kultury jamieńskiej, niemniej szereg problemów czeka nadal na bliższe rozpoznanie:

- zdobnictwo,

- strój i haft jamieński,

- podania ludowe i ich historyczne źródła,

- budownictwo drewniane i jego geneza,

- relikty kultury jamieńskiej w nowym społeczeństwie.

We wsi Jamno nadal kultywowane są współcześnie elementy dawnego życia tej wsi w postaci strojów i haftu jamieńskiego, podań i legend jamieńskich, zespołów teatralnych i śpiewaczych w tym tzw. „Jamneńskiego wesela˝.

 

5.      Poza wymienionymi dyscyplinami na terenie [Arku prowadzone będą badania socjologiczne, toponomastyczne i innych nauk społecznych i technicznych.

 

F. Program zagospodarowania Parku Krajobrazowego

 

Jednym z ważnych celów, dla których tworzy się Park Krajobrazowy, jest wykorzystywanie go dla celów rekreacyjnych. Ażeby Park mógł spełniać te funkcje powinny być wyraźnie określone granice stref ścisłej ochrony i stref dostępnych dla turystyki i sportu. Ponadto należałoby wyraźnie określić możliwości działalności gospodarczej, a w szczególności możliwości działalności inwestycyjnej.

 

1.      Działalność gospodarcza na terenie Parku nie powinna być ograniczona jeśli tylko mieści się w ramach tradycyjnych kierunków, tzn. rolnictwa z hodowlą, gospodarki leśnej i rybołówstwa, oraz nie przekraczające dotychczasowej skali i wzajemnych proporcji. Znacznie ostrzejsze rygory powinny dotyczyć możliwości inwestycyjnej w zakresie bazy wypoczynkowej, która ma tendencje do wkraczania na tereny chronione /na przykład domy wczasowe na wydmach w Mielnie i Łazach/ oraz skłonność do gigantomanii. W Parku Krajobrazowym należy rozwijać budownictwo mieszkaniowe i wczasowe, jak również towarzyszące im urządzenia, ale musi się to dokonywać w ściśle określonym terminie i ściśle określonej skali. Dla Mielna należy przewidywać południowy kierunek rozwoju budownictwa mieszkaniowego i wczasowego. Podobnie w Łazach. Powinien być wydany zakaz budownictwa rozproszonego nad jeziorem Jamno, które dotychczas utrzymywało swój pierwotny wygląd „dzięki˝ zanieczyszczeniu. Bardzo ważny problem stanowi bezpośrednie sąsiedztwo planowanego P.K. z Koszalinem i dlatego wydaje się, że najwłaściwszym sposobem oddzielenia tych obszarów byłoby stworzenie tam pasa ogródków działkowych.

2.      Odnowione i zabezpieczone obiekty zabytkowe powinny zostać wykorzystane na muzea, skanseny i stacje naukowe. Rozmieszczenie ich na terenie Parku winno uwzględniać główne szlaki turystyczne i ośrodki osadnictwa. Przewiduje się założenie:

- w Mielnie skansenu archeologicznego z możliwością rozbudowy o zabytki etnograficzne i historyczne o tematyce: żegluga, rybołówstwo;

- w Łabuszu skansenu etnograficznego „ in situ˝ obrazującego ludową kulturę jamieńską;

- w Osiekach ośrodka plenerów artystycznych ze stałą wystawą plastyki współczesnej;

- w Jamnie /młyn wodny nad Dzierżęcinką/ muzeum historycznego: młynarstwo i przemysł przetwórczy, historia najnowsza regionu;

- w Łazach muzeum przyrodniczego.

3.      Na terenie P.K. powstaną warunki do uprawiania turystyki pieszej, rowerowej i wodnej.   W tym celu należałoby wzbogacić sieć drożną i wytyczyć szlaki turystyczne. Najważniejszy szlak turystyczny winien być prowadzony zrekonstruowaną drogą, która w średniowieczu stanowiła oś układu: Dobiesławiec – Jamno – sucha. Dla turystyki wodnej należałoby zbudować stanice wodne i przystanie w Mielnie, Podamirowie, Łabuszu, Osiekach i Łazach. Wały nabrzeżne mogą się stać ciągami spacerowymi a ich atrakcją będą specjalne punkty widokowe.  Turystyczne zagospodarowanie  terenu powinno uwzględniać schroniska i motele oraz gospody, bary i kawiarnie w różnych punktach Parku.

4.      Na terenie Parku, w jego zachodniej części, powinny znaleźć się urządzenia sportowe pozwalające na uprawianie sportów masowych w ramach wypoczynku, równie dostępne turystom, wczasowiczom jak i stałym mieszkańcom Koszalina. W skład tych urządzeń mogą wchodzić boiska, korty, pływalnie, hale sportowe, strzelnice, kręgielnie itp. Tam również będą się mieściły wypożyczalnie sprzętu turystycznego i sportowego oraz centrum informacji turystycznej.

 

G. Uwagi końcowe

 

Założenia programowe Parku wymagają jeszcze uzupełnienia od strony przyrodniczej. Inwentaryzacja zabytków przyrody i pełniejsze rozpoznanie istniejących tam siedlisk roślinności powinno wzbogacić program parku. Również problematyka badawcza powinna być wzbogacona o kompleksowe i specjalistyczne programy badawcze, dla których można na terenie P.K. zlokalizować stacje naukowe.

Instytut Historii UG włączył do swych planów badawczych problematykę portów wczesnośredniowiecznych Pomorza Środkowego i w tym zakresie mógłby partycypować w badaniach tego regionu. W czasie obozów naukowych studenci historii UG przeprowadzili inwentaryzację zabytków epigraficznych i architektonicznych na terenie przyszłego Parku.

Prace nad inwentaryzacją zabytków etnograficznych rozpoczęte dawniej powinny być znacznie przyspieszone.

Należałoby zwrócić także uwagę, że decyzje i działania dla utworzenia Parku nie mogą być odkładane, gdyż każdy rok przynosi nieodwracalne ubytki w zabytkowej substancji.

 

Zgłaszana inicjatywa ratowania i ochrony zagrożonego dziedzictwa narodowego w postaci elementów architektonicznych, zabytków archeologicznych, kulturowych, etnograficznych, historycznych, przyrodniczych, geograficznych i innych znajdujących się na omawianym terenie, aby udało się ją konsekwentnie zrealizować, będzie wymagać szerokiego i silnego poparcia instytucjonalnego i społecznego w jak najszerszym znaczeniu tego słowa.

Jest to tym bardziej uzasadnione, że na naszych oczach ulegają degradacji i bezpowrotnie giną zabytki budownictwa ludowego w Jamnie, Lubaszu itp. Spektakularnym przykładem jest likwidacja zwiezionych zabytków z okolic Koszalina – pod Górę Chełmską w miejscowości Kłos gmina Sianów. W chwili obecnej już tam ich nie ma. Zostały prawdopodobnie rozkradzione, a część wywieziono za granice. Dalsze zaniechania przy istniejącej ekspansji budowlanej w tych okolicach Koszalina – doprowadzą do bezpowrotnej utraty tego dziedzictwa kulturowego.